THƠ TRONG ÂM NHẠC
by on January 16, 2015 in Articles

“Chân Dung Nghệ Sĩ” là một bản phác thảo về cuộc đời của một nghệ sĩ. Đây cũng là nội dung của một chương trình nhạc chủ đề, do Vũ Ánh biên soạn, phát thanh trên làn sóng 96.7 của Đài Văn Nghệ Truyền Thanh. Minh Tâm và Lê Phú Bổn thực hiện.

Cho dù thế nào đi nữa, Nhạc và Thơ vẫn còn một biên giới. Cũng bởi vì thế, mà trong lịch sử âm nhạc, có nhiều nhạc sĩ cố gắng thể hiện những sự đồng cảm, giữa những người viết nhạc và những ngườ làm thơ. Phạm Duy, một bậc thầy về phổ thơ vào nhạc, đã cho biết cảm nghĩ của ông như thế này: “Một bài thơ đầy quá, sẽ không còn một chỗ nào, để cho người viết nhạc góp phần của mình vào một thế giới gần như thần tiên của thơ”. Cũng may là trong nghệ thuật, cũng chưa hẳn là có những bài thơ nào đầy quá, để đến nỗi những nàng thơ đã từ chối những người ôm đàn, muốn lãng du trong thế giới riêng của mình.

Trong âm nhạc Việt Nam, chúng ta không thiếu những bông hoa ngát hương mang từ Thơ vào Nhạc. Từ “Ngậm Ngùi”, đến từ bài thơ cùng tên của Huy Cận, cho đến “Áo Anh Sứt Chỉ Đường Tà”, phổ từ bài thơ “Màu Tím Hoa Sim” của Hữu Loan, Phạm Duy đã cho thấy nghệ thuật góp phần của ông, để biến những bài thơ hay, thành một kiệt tác. Rồi Phạm Đình Chương, rồi Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng … những nhạc sĩ đã có những cố gắng rong chơi trong thế giới của thơ Nguyên Sa, Du Tử Lê, Nguyễn Tất Nhiên. Dĩ nhiên, những bậc tài hoa này, cũng đang mang trở lại cuộc sống, những ly rượu ngây ngất của những tác phẩm thấm đượm Thơ và Nhạc.

Thế giới thơ và nhạc của Mộng Lan, chưa thể có chất lãng đãng, những đường nét thanh nhẹ của màu mực tàu, trên khung giấy hoa tiên mơ màng, vừa ảo, vừa thực, nhưng ít nhất, là trong bước đầu tiên bay lượn trên những vần thơ, Mộng Lan đã xây dựng được một số nền móng, để cô có thể góp phần đắc lực, vào việc khơi rộng thế giới của Thơ.

Mộng Lan mới chỉ có được những tác phẩm phổ nhạc từ Thơ những tháng gần đây. Thời tuổi nhỏ của Mộng Lan tại Saigon, gói trọn trong những năm tháng vô tư, và những giờ tập môn dương cầm, với hy vọng trở thành một dương cầm thủ môn nhạc cổ điển Tây Phương. Cô không hoàn tất được chương trình, do những đổi thay của thời cuộc. Theo gia đình di tản sang Hoa Kỳ từ trước 30-4-1975, Mộng Lan được đào tạo trong ngành dạy nhạc tại các trường học. Nghề nghiệp này thích hợp với việc sáng tác. Cô có viết một số tác phẩm đầu tay, nhưng chưa hoàn chỉnh.

Có lẽ vì thích thơ của Nguyên Sa, Thái Tú Hạp, Vũ Kiện, Cung Vũ, Trần Thiện Hiệp và Nhã Ca, cho nên 10 tình khúc đầu tiên mà Mộng Lan phổ biến, lại chính là những bài thơ của những tác giả vừa kể. Đây là những bài thơ tình nhẹ nhàng, trong đó, có bóng dáng của một tà áo, một buổi chiều màu tím, một ánh mắt thóang một chút mây trôi, một nụ cười, những cánh sen lặng lẽ, một đóa lan rừng ẩn kín. Tất cả, toát ra màu sắc của thiền học, của sự sống động trong tĩnh lặng.

Tưởng chừng như đang ở cùng sông núi
Ta thở cùng sen mùa Hạ sang,
Ta uống cùng em con suối bạc,
Ta đùa cùng em cầu ao trăng,
(Còn Em Trong Tiền Kiếp-Thái Tú Hạp)

Phổ một bài thơ như bài “Còn Em Trong Tiền Kiếp” của nhà thơ Thái Tú Hạp, cần có những xúc cảm thất đầy đặn, chung thủy, với chất bàng bạc trong cổ thi. Người nhạc sĩ không thể viết trong một thời gian nhất định, để diễn tả tác phẩm, mà phải để cho cảm xúc kéo dài, lắng nghe trong nhiều đêm thanh vắng, để cho hồn mình thong dong, bay cao trên những cánh lá đẫm sương khuya, ngồi giữa không gian, thoang thoảng mùi thiên lý hay phong lan, đốt lên một chút trầm, và rồi lướt tay trên những phím ngà, lần từng bước, để dần dần bay bổng trong không gian đầy hoa và bướm.

Bài thơ “Nón Lá Mong Manh” của Vũ Kiện, với những lời kể lể về một kỷ niệm, từ những thập niên trước, nên đã được người đọc thơ chấp nhận ngay. Vũ Kiện không nói đến nón lá ở Huế, mà nhắc đến những chiếc nón lá Saigon – những chiếc nón lá không huyền hoặc như những chiếc nón của các cô gái Huế trên cầu Tràng Tiền, và nó cũng không phải là những chiếc nón lá của bà mẹ Việt Nam, một sương hai nắng. Chiếc nón lá mà Vũ Kiện muốn nói tới, thực ra, chỉ là hình ảnh ẩn dụ cho một mối tình, mối tình mong manh của tuổi học trò, chợt đến rồi chợt đi, nhưng bao giờ cũng chiếm một góc lớn nhất trong cuộc đời của mỗi người.

Khi rời khỏi đất nước, Mộng Lan ở tuổi mười ba, mười bốn, cái tuổi chỉ cần nhìn thấy một chút mây xám trong bầu trời mùa thu, cũng đủ làm cho lòng thóang một chút xao động, vấn vương, cho nên, khi dùng những cung bậc âm nhạc, để diễn tả những mối tình mong manh ấy, Mộng Lan đã không gặp khó khăn mấy. Cô sống trong hơi thơ của Vũ Kiện một cách thành thật. Bởi thế, khi nghe “Nón Lá Mong Manh”, chúng ta có thể nhìn thấy trọn hình ảnh của một dĩ vãng say đắm và dễ thương.

Saigon còn mưa, còn nắng ?
Nón lá giờ còn hay mang
Áo còn xanh màu tâm sự …
… Ngày xưa mình che nón lá
Nắng hanh tô hồng đoi má
Nắng hanh tô đậm làm da,
Nón lá đong đưa tình ta …
Bây giờ đầu sông cuối sông
Vẫn hỏi cho lòng bớt nhớ …
(Nón Lá Mong Manh – Vũ Kiện)

Những điều trải qua của Mộng Lan trên đất người, cũng như bao nhiêu người lưu vong khác, nhiều điều cay đắng. Nếu những cay đắng ấy là một kinh nghiệm về cuộc đời, thì ngược lại, nó cũng là nguồn cảm xúc, để Mộng Lan có thể cảm thông, và chia sẻ những nỗi buồn của người khác. Cô gặp Trọng Nghĩa trong một dịp tình cờ, do cô nghe Trọng Nghĩa trình bày “Mùa Thu Xa Em” trong một CD, sản xuất năm 1988. Mộng Lan liên lạc được với Trọng Nghĩa, khi anh từ Canada trở lại quận Cam. Tình yêu đến cũng bất ngờ, và kết thúc bằng sự chung sống hạnh phúc. Những người có những liên hệ chặt chẽ với những sinh hoat của nhà Chùa, không ai lại khong biết Trọng Nghĩa. Anh hoạt động miệt mài cho đạo ca. Sinh hoạt tôn giáo, bao giờ cũng để lại cho Trọng Nghĩa chứng kiến phép lạ. Anh có một bà mẹ bị suy não rất nặng. Bà cụ nằm liệt trong một thời gian dài, gây ra nỗi đau cho chính cụ lẫn gia đình. Vì thế, Trong Nghĩa thực hiện cuốn “Một Trời Như Lai”, với một lời khấn nguyện, nếu Đức Phật có đóai thương, xin cho người Mẹ thân yêu của anh được giải thóat. Kết quả không bao lâu, những lời cầu nguyện của anh thành sự thật. Cũng vì thế, mà những sinh hoạt nghệ thuật của Trọng Nghĩa gắn bó với Phật Giáo, với Đức Tin.

Những ảnh hưởng của Trọng Nghĩa, lan rộng sang cả Mộng Lan. Khi Cung Vũ nhìn tình yêu trong “Thôi Em Đừng Khóc Nữa”, như những sợi mây bạc mong manh va’t ngang trời, thì Mộng Lan cảm thông được ngay, và khi ngồi vào chiếc dương cầm, lặng lẽ trong một góc phòng thanh tịnh, Mộng Lan đã đẩy những vần thơ chan hòa một tình yêu mở rộng, thành một cõi riêng lung linh, để người ta chỉ còn thấy nỗi đau nhè nhe, ảo và thực lẫn lộn.

Thôi em, đừng khóc nữa
Mai anh về chốn nào
Em bên đời héo úa
Môi cười rất xanh xao …
(Thôi Em Đừng Khóc Nữa – Cung Vũ)

Dù sao, Mộng Lan cũng vẫn là người viết nhạc, vừa trải qua những ngày ngắn ngủi với thơ. Trong thế giới mênh mông của thơ, người viết nhạc nào cung phải qua những giai đoạn dò dẫm. Nhưng nếu người ta quá thận trọng, thì việc góp phần của nhạc vào thơ, sẽ không còn một ý nghĩa nào cả. Sự đóng góp của nhạc vào thơ, cần được thực hiện trong một tinh thần sẳng khoái, ít câu nệ hơn. Vấn đề còn lại, là tâm hồn, và sự đồng cảm của người viết nhạc. Có được những điều ấy, âm nhạc và thơ, sẽ chẳng còn biết giới. (Vũ Ánh – 1-5-96)